Information about Covid19:
Please read our information on how we are supporting residents and businesses, as well as information on affected services.

Istori berr a Gernewek

Gwreydh Keltek

Moy

Kernowek yw onan a hwegh tavas Keltek. An r’erel yw Breten, Kembrek, Manowek, Wordhenek ha Godhalek Alban. Yma radn supposya an Geltyon dhe dhos dhe Vreten Veur ha Wordhen dhort dor-bras Europa, ha ganjans aga thavosow a wrug maystri y’n enesow ma. Dew vagas dyffrans a davosow, - neb a veu kelmys an eyl dh’y gila na hwath -, a brovyas dallethvos rag displegyans an tavosow Keltek arnowyth. An eyl yw an bagas a davosow Godhalek yn noor… yn Alban, Wordhen ha Manow (gelwys Keltek ‘q’); y gila yw an bagas a davosow Brythonek yn soth… yn Kembra, Kernow ha Breten Vian (henwys Keltek ‘p’). Diberthva an dhew vagas yn spas an enesow a veu krevhes gen defolyans ha trevesygeth an Romans yn kensa, ha woja hedna an Sowson a dhalathas dhe lesa dhort pempes kansbledhen an Oos Kristyon. Trevesygeth an Sowson a wrug meur a gowsoryon Vrythonek dhe vos tramor dhe’n Arvorek war-lergh an wykoryon kens hedna. I a dhros ganjans aga hanow, yn fundya yndella Breten Vian. An tavosow a dhalathas dhe vos a-les ha tevi der vaner anserhek an eyl dhort y gila drefen anjei dhe vos dyberthys. Jei a dheuth ha bos an hwegh tavas Keltek yw godhvedhys dhyn yn jedh hedhyw.

Kernowek a vedha kowsys yn Kernow ha Syllan a-hes, keffres ha radn Densher a’n West ha Keresk, saw woja Kas Goon Hingston yn 936, My’tern Athelstan a’n Sowson a worras an Kernowyon ’mes a Keresk ha deklarya gladn est Dowr Tamar dhe vos or y wlaskor – ha ma’n or na hwath ena yn jedh hedhyw, heb dowt an dra!
Wos gwitha y wlaskor a Wessex ha Kernow dyblans an eyl dhort y gila, Athelstan a velyas yn rowl menehek Keltek, na hwath. Drefen vedha an skrifow-dorn skrifys ha gwithys y’n managhtiow yn termyn na, ni a yll supposya an fowt a skrifow Kernowek Avar yn jedh hedhyw dhe vos dhort hedna. Nag yw bys yn termyn a-dro dhe drygh an Normans a ero’ni ‘kawas nebes skrifow, pekar’an Lyfresons a Bosvena an nawves/ degves kansbledhen. Yma hedna agan furnya gen henwyn an gethyon a veu lowsys ena. Ma rol a eryow Kernowak-Latyn henwys Vocabularium Cornicum, ha hwath kussul got a-dro dhe varyach a veu skryfys yn bledhydnyow a-dro dhe 1400, neb a veu kevys wor tu aral udn chartour an vledhen 1340.

Kernowek Kres yw hanow kebmyn an tavas ‘ter 1200 ha 1600, termyn ‘veu skrifys lies gwari Krystyon yn Kolji Glasneth. Purpos an gwariow o dyski dhe’n Kernowyon keffres storis an Bibel ha bownansow an sens yn form es, - ha heb revrons terweythyow. Gwaries vedhans yn “plenys an gwari”, ha radn anodhans a yll bos gwelys hwath yn deffrans tyllerow yn Kernow, an gwella somplow hwath yw Laneust ha Rond Peran ogas dhe Perranporth. An brassa gwari ha’n hirra eus dhe’ ni hwath yw an Ordinalia,dhort kres an pajardhegves kansbledhen. Yma ow komprehendya teyr radn: - Origo Mundi, (Dallathvos an Bes), Passio Christi (Pacyon Krist) ha Resurrexio Domini (Dasserghyans agan Arludh). Pur dhe les yw Bewnans Meriasek, y’wedh, - gwari a-dro dhe vownans Meriasek a Vreten Vian neb a dheuth ha bos pednsans Kammbron; ha hwath nag yw pell y feu kevys ha dyllys Bewnans Ke arta. An dew wari ma yw devedhys dhyn an hwetegves kansbledhen; Ymons ow kul ges a hwarvosow an termyn terweythyow, - rag sompel, an sordyans a Kernow warbydn Henry VII yn 1497 yw komples yn Bewnans Meriasek, lebma vedh kevys mytern turant henwys Tewdar – varians Kernowek a hanow Henry VII, - Tudor.

Reformacyon Eglos Pow Sows o hwarvos pur vras a dhetermyas destnans an tavas Kernowek. Pa wrug Edward VI danon y negesydhyon dhe gonstrina an Kernowyon dhe usya Lyver Pejadow Kebmyn, anjei a dheuth warbydn defens ha tervans an bobel. An Kernowyon a dhanvonas lyther dhe’n Mytern ‘leverel : "We, the Cornyshe men, whereof certain of us understande no Englyshe, utterly refuse thys newe Service." (Yth eron ni an Kernowyon, anodhan yma radn na wor Sowsnek veth, ow skonya an serves nowyth ma war-barth). Gen an gorthyp a wrugans fanja, nag o anjei kontentys. Rag hedna, yn vledhen 1549 hwegh mil anodhans a geskerdhas dhe Keresk. Yn batalyow a dheuth war-lergh, yn dyffrans gwel yn Densher, a-dro dhe bemp mil Kernow a veu ladhys, war-lergh an recken. Hager towl o an kas ma rag an tavas Kernowek, rag wastyes a veu poblans Pow Kernow woja hedna. Kens es an dus dhe sevel orth Lyver Pejadow Kebmyn, an tavas Kernowek a vedha kowsys bys yn pow a-dro dhe Bosvena, ha hwath pella dhe’n est yn nebes pockettys diwyethek. Nag o hwath hanter kansbledhen woja hedna, orth dallath an seytegves kansbledhen, pa wrug skriforyon pekar ha Richard Carew ha John Norden desta fatel vedha kowsys Kernowek a west dhe Truru yn udnek, ha hedna gen tus a woya Sowsnek y’wedh.

An skrifow yw an moyha dhe les an termyn ma, yth ens “Pregothow Treger”, neb yw kuntellyans a 12 pregoth po homili a veu treylyes yn Kernowek a’n Sowsnek kensa gen pronter henwys Johanes Tregear. Orth diwedh anodhans yma joynes catena patrystyk keffres yn Kernowek ha Latyn. An “terdhegves homili ma” (gelwys 'Sacrament an Alter' lebmyn) a veu fundyes war skrifow tednys dhort Lyver an Vertheryon gen Foxe, ha skrifys ‘veu gen pronter aral, del hevel. An dew skrif yw dhe les rag bos skrifys yn yeth plen, kens es gwersyow pekar ha’n gwariow merkyl, - saw an mater yw hwath Kristyon. An kensa 12 pregoth a veu gorrys war-barth yn 1555, ogasti, ha’n terdhegves a veu skrifs woja 1576.

Yn termyn an nessa diw gansvledhen, Kernowek an dheuth tabm ort’ tabm dhe vos an peth yw henwys Kernowek Diwedhes. Cheston Marchant dhort Godhyan, - neb yw konsydrys an diwettha klappyer Kernowek na woya Sowsnek, - a verwas yn 1665. Yn men termyn, bagas a dus dhiwyethek lettrys a vetyas warbar’ yn pow a-dro dhe Pennsans gen John Keigwin dhort Porth Enys orth aga fedn rag yth era war aga thowl gwitha aga thavas. Yth era anji ow kul yndella dhort treylya radnow an Bibel, gen an govenek gorra an bobel dhe senji an tavas dre an eglos. Rag sompel, udn tiek dhort Sancras, William Rowe y hanow, a dreylyas dyffrans chapters an Testament Nowyth gen an Deg Arhadow. Skrifow yn tavas plen a dhiskwedhas yn termyn na y’wedh, ha “Jooan Chei a Horr” (Jowan Chei an Hor’), - an daralla Kernowek yw matesen an moyha godhvedhys, - a veu skrifys a-dro dhe’n vledhen 1667 gen Nicholas Boson dhort Newlyn. Ort’ dalleth an etegves kansbledhen, an Kembro lettrys, Edward Lhuyd, meur y hanow, a dheuth dhe Kernow dhe studhya an tavas, ha rag hedna, yma deryvadow dhyn anodha, pekar del vedha kowsys, ha klowys gen nebonan an kettermyn. An diwettha skrif Kernowek an oos ma yw lyther skrifys gen William Bodiner, neb a dheskas Kernowek dhort peskajors goth. Bledhen a’n lyther yw 1776.

Gyllys marow o Kernowek avel tavas an bobel warbydn an nownjegves kansbledhen, kyth eus deryvadow a dus era orth y gowsel hwath, - dres oll nebes peskajors dhort Newlyn era klappya war vor. Yn kansbledhen ma yth era tus a vynja godhvos a-dro dhe bub tra Geltek arta. Rag hedna an tavas Kernowek a dynyas lowr a dus dheskys. An gwariow Kernowek Kres a veu eksamnys arta ha tus skiansek pekar ha Edwin Norris ha Whitley Stokes a’s dyllas anji gen aga styryanjow an tekst ha treylyanjow. Bettegens, nag o bys yn dallath an ugansves kansbledhen a era attent dhe derevel Kernowek arta.

Yn 1904 Henry Jenner, - neb o onan an dus era ow melya ort’ an tavas Kernowek ha studhya, a dhyllas Dorn Lyver an Tavas Kernowek, fundyes war an skrifow era dhe gawas y’n British Museum. Hedna a lanchas an dasserghyans a Gernowek avel tavas kowsys bew, ha hwel Jenner a veu kemeres aman ha degys pella gen tus erel pekar’a Robert Morton Nance, neb a studhyas an tavas ha kuntel temigow moy, ken derevel spellyans komposys a veu fundyes war an skrifow Kernowek Kres ha henwys “Kernowek Unys”. Yth era an dasserghyans prest ow spedya yn kensa bledhydnyow an ugansves kansbledhen, gen klassys dhe nos, hwarvosow a bub ehan hag apposyansow nowyth, - keffres ha nebes klassys a vedha dyskys yn skolyow y’mes a’n kors sodhek. Keffres lyvrow ha lyvrow-termyn a vedha dyllys rag an Gernowegoryon. Yn termyn an bledhydnyow 80 ha dallath an bledhydnyow 90, radn a dhalathas dhe viras orth grond an tavas arta, der vaner glos, ha prederi pella a’n tybyanjow eus a-dro dhe dhereval tavosow arta. Moy a studhyans a veu gwres a’n lien ha skrifow erel. Dre hedna y feu profyes dyffrans maners dhe skrifa ha kows a wrug gul dhe’n tavas mos ‘rag an kensa hwithrans a veu gwres gen Jenner ha Nance ha kebmys a dus erel era ow studhya Kernowek yn kensa radn an ugansves kansbledhen. Avar yn bledhydnyow pajer ugans, Richat Gendall a dhalathas dhe studhya Kernowek Diwedhes pella. Yth era ev ow kreji del gothvia dhyn fundya an dasserghyans war dhiwettha dustuni an termyn a vedha kowsys an tavas yn diwedh. An form yw henwys “Kernûak Nowedzha” a dheuth an kensa tybyans ma. Yn kres an bledhydnyow 80, Dr. Ken George a wrug meur studhya fonologieth an tavas, ha fatel alja bos kelmys gwella orth lytherednyeth nowyth restrys, ha’n hwel a veu gwres ganso yndella a brovyas dalethvos an form yw henwys “Kernewek Kemmyn”. Nena, yn 1995 an meur lettrys deskajor Keltek, Professor Nicholas Williams, a brofyas form amendys a Kernowek Unys, henwys “Kernowek Unys Amendys” uji ow kemeres lien an hwetegves kansbledhen dhe vos y gensa men leur.

Kowsoryon a bub onan an pajer form a vedha usyes gen klappyers ha deskoryon a alja konvedhes an eyl y gila, ‘wos an dyffranjow a fog ha’n dyffrans for’ow dhe studhya. Determys ‘veu, na hwath, del dalvia bos derevys “form skrifys savonek” rag bownans poblek an pow ha skolyow, m’alja an tavas avoncya ha kressya; saw keniver onan an formys a alja pesya yn kettermyn, rag yth ens formys da ha skiansek ha talvesek ha keniver onan anodhans a veu derevys gen meur a hwithrans. An proces dhe dhetermya an form skrifys savonek a usyas an skians a dhyffrans Kernowegoryon, keffres ha skians ha kussul a Kommysyon era ow komprehendya tus dhyskys gen prevyans dhort tavosow yn tyleryow erel. An Kernowegoryon oll a alja rei aga breus ha’ga thybyanjow a veu kuntellys ha danvenys dhe’n Kommysyon. Derivas an Kommysyon a yll bos kevys yn wiasva ma.

An proces a dhros ‘mes “Form Skrifys Savonek” uji ow tedna elvednow dhort keniver ehen a Gernowek uji an dus ow skrifa ha klappya yn jedh hedhyw. An form ma a vedh usyes lebmyn yn deskans formal ha bownans poblek an pow, ha dre hedna moy a Gernowek a veu gwelys yn teleryow na seulabres, gen daffar ha peth nowyth rag skolyow ha tomder nowyth-kevys rag Kernowek y’mesk tus an korfow poblek. Kowsoryon an tavas a yll pesya yn usya an ehen a Gernowek yw gwell ganjons, saw yma an Form Savonek ow permyttya an tavas poblek dhe avoncyans tothta. Yth eron ni ow kwaytyas del wra an Kernowegoryon oll avoncya war-barth ma’l bos degys an tavas pella yn termyn a vedn dos.